القاياتى ، الجليس الانيس فى التحذير عما فى تحرير المرأة من التلبيس از محمد احمد حسين البولاقى ، خلاصة الادب از حسين الرفاعى ، رسالة الفتى و الفتاة از عبد الرحمن الحمصى ، در نقد قاسم امين انتشار يافت ؛ همين‌طور كتاب‌هايى نيز مانند رسالة فى نهضة المرأة المصريّة و المرأة العربيّة از عبد الفتاح عباده و اكليل غار على رأس المرأة از جرجى نقولا انتشار يافت . « 1 » گفتنى است كه رشيد رضا در مجلهء المنار ضمن اشارتى در باب ديدگاه‌هاى قاسم امين در خصوص شكل حجاب ، به‌طور تلويحى از وى دفاع كرده ، نوشت : اين برخى تصور مىكنند اين نظر فقها كه عدم كشف صورت و در نياميختن زنان را با مردان ترجيح مىدهند ، يك اصل فقهى ثابت است ، بر خطا هستند . در واقع ، احكام شرعى به صورت مطلق و كلى آمده و بر پايهء عادت و اخلاق نيكو جريان مىيابد . طبعا جزئيات از همان عصر پس از پيامبر ( ع ) ميان صحابه و تابعين مورد اجتهاد قرار مىگرفته است . « 2 » پيش از اين اشاره كرديم كه بحث از باز بودن دست و صورت هميشه در فقه مطرح بوده است ؛ آنچه اهميت دارد آن است كه انديشهء قاسم امين در امتداد آن بحث فقهى نبود ، بلكه درآمدى بر كشف حجاب كامل بود ؛ كما اين‌كه نوادهء وى ، وقتى كتاب جدش را تجديد طبع كرد ، تصوير شمار زيادى از زنان مكشّفهء تحصيل كرده را براى تصديق گفته‌هاى پدربزرگش ، در انتهاى كتاب آورد ! ترجمهء آثار قاسم امين به فارسى در اين‌كه انديشه‌هاى طرح شده در مصر و جهان عرب به دست نوگرايان ايرانى رسيده باشد ، ترديدى نمىتوان كرد . طبيعى است كه ما مىبايست روابط با غرب را در همهء ابعاد آن ، و پس از آن همسايگى ايران با عثمانى و رفت و شد ايرانيان را به استانبول ، براى تأثير پذيرى نوگرايان ايرانى ، در درجهء نخست از اهميت قرار دهيم . با اين حال ، تأثير انديشه‌هاى ايجاد شده در جهان عرب را در عراق و لبنان و از آن طريق بر ايران ، مىتوان دنبال كرد . نمونهء روشن آن اين است كه هر دو كتاب قاسم امين ، تحت عنوان زن و آزادى و زن امروز به فارسى درآمده و حتى توسط نويسنده‌اى مقيم همدان پيش از سال 1324 ش مورد نقادى قرار گرفته است . « 3 » ترجمهء دو اثر مزبور هر دو ، توسط وزارت فرهنگ رضا شاه صورت

--> ( 1 ) . قاسم امين بين الادب و القضية ، ص 53 - 54 ( 2 ) . المنار ، 15 يوليو 1899 به نقل از فهمى ، همان ، ص 171 ؛ فتاوى رشيد رضا را دربارهء كشف حجاب و مسألهء مساوات ميان زنان و مردان بنگريد در : فتاوى الامام رشيد رضا ( بيروت ، 1975 ) : ج 2 ، صص 679 - 683 ، ج 3 ، 933 - 934 ، ج 1 ، صص 66 - 67 ( 3 ) . بنگريد به فهرست تأليفات آقا ميرزا عبد الرزاق مجتهد اصفهانى در پايان كتاب « قرآن و حجاب » او ( ص 104 ) به كتابى از او تحت عنوان : انتقاد و جواب كتاب آزادى زن و كتاب زن امروز ترجمهء تحرير المرأة و المرأة الجديدة قاسم امين .